Hành vi ném đồ vật như đồ chơi, sách, cốc chén hoặc các vật dụng xung quanh khá phổ biến ở trẻ nhỏ, đặc biệt khi trẻ chưa có khả năng giao tiếp đầy đủ bằng lời nói. Tuy nhiên, nếu hành vi này diễn ra thường xuyên, kéo dài hoặc xuất hiện trong những hoàn cảnh đặc biệt, cha mẹ có thể băn khoăn liệu đây có phải là dấu hiệu liên quan đến chứng tự kỷ hay không.
Thực tế, ném đồ vật có thể xuất hiện ở trẻ tự kỷ nhưng không thể dựa vào riêng hành vi này để kết luận trẻ mắc chứng tự kỷ. Điều quan trọng là cha mẹ cần quan sát thời điểm trẻ ném đồ, điều gì xảy ra trước đó và trẻ đang cố gắng thể hiện nhu cầu hay cảm xúc nào.
Ở một số trẻ tự kỷ, hành vi ném đồ vật có thể xuất hiện thường xuyên hơn hoặc kéo dài hơn. Hành vi này đôi khi xảy ra khi trẻ cảm thấy thất vọng, quá tải, phấn khích hoặc đang tìm kiếm một dạng kích thích giác quan nhất định.
Vì Sao Trẻ Tự Kỷ Hay Ném Đồ Vật?
Có nhiều nguyên nhân khác nhau khiến trẻ tự kỷ ném đồ vật. Trong đó, ba nhóm nguyên nhân thường được đề cập là khó khăn trong giao tiếp, nhu cầu kích thích giác quan và nhu cầu đối phó với cảm xúc hoặc tình trạng quá tải.
Ném Đồ Vật Để Giao Tiếp
Một số trẻ tự kỷ gặp khó khăn trong việc diễn đạt mong muốn và nhu cầu của mình. Trẻ có thể chưa biết nói, nói hạn chế hoặc dù có khả năng nói vẫn gặp khó khăn khi diễn đạt cảm xúc và ý định một cách phù hợp.
Khi không thể truyền đạt điều mình muốn, trẻ có thể sử dụng hành vi thay thế. Ném một món đồ, kéo tay người lớn hoặc đẩy đồ vật đi đôi khi trở thành cách trẻ thể hiện rằng mình đang cần hoặc không muốn điều gì đó.
Ví dụ, khi muốn uống nước nhưng chưa biết cách yêu cầu, trẻ có thể lấy chai nước rồi ném xuống đất. Nếu cha mẹ nhận ra mối liên hệ giữa hành vi và nhu cầu giao tiếp, họ có thể hướng dẫn trẻ sử dụng một cách giao tiếp phù hợp hơn.
Với trẻ có nhu cầu hỗ trợ giao tiếp, cha mẹ có thể kết hợp lời nói, cử chỉ, hình ảnh, ký hiệu hoặc các phương tiện giao tiếp hỗ trợ và thay thế (AAC) phù hợp với khả năng của trẻ.
Nhu Cầu Kích Thích Giác Quan
Một số trẻ có thể tìm kiếm những trải nghiệm giác quan nhất định. Âm thanh của đồ vật khi rơi xuống, cảm giác khi ném hoặc việc quan sát một món đồ bay qua không gian có thể tạo ra trải nghiệm mà trẻ cảm thấy thú vị.
Trong trường hợp này, trẻ có thể ném đồ vật ngay cả khi không tức giận hay đang đòi hỏi điều gì. Trẻ có thể nhặt một món đồ chơi, ném đi rồi quan sát hoặc cười khi món đồ rơi xuống.
Nếu cha mẹ nhận thấy hành vi thường xuất hiện trong những tình huống tương tự, việc quan sát kỹ sẽ giúp xác định liệu trẻ đang tìm kiếm một trải nghiệm giác quan nào đó hay không.
Thay vì chỉ yêu cầu trẻ dừng lại, người lớn có thể hướng trẻ sang những hoạt động phù hợp hơn, an toàn hơn nhưng vẫn đáp ứng nhu cầu vận động hoặc giác quan của trẻ.
Cơ Chế Đối Phó Với Cảm Xúc
Khi cảm thấy quá tải, buồn bã, tức giận hoặc khó chịu, một số trẻ có thể chưa biết cách điều chỉnh cảm xúc. Ném đồ vật có thể trở thành một cách để trẻ giải tỏa hoặc thể hiện trạng thái bên trong.
Hành vi này không chỉ xuất hiện ở trẻ tự kỷ. Tuy nhiên, khi trẻ gặp khó khăn trong giao tiếp và điều chỉnh cảm xúc, hành vi ném đồ vật có thể trở thành cách phản ứng thường xuyên hơn trong những tình huống trẻ không biết phải làm gì.
Vì vậy, cha mẹ cần quan sát những dấu hiệu xuất hiện trước hành vi. Ví dụ, trẻ có thể bắt đầu ném đồ sau khi môi trường trở nên quá ồn, khi hoạt động quen thuộc bị thay đổi hoặc khi trẻ không thể diễn đạt điều mình muốn.
Làm Gì Khi Trẻ Hay Ném Đồ Vật?
Khi trẻ ném đồ vật, phản ứng đầu tiên của cha mẹ thường là yêu cầu trẻ dừng lại. Tuy nhiên, để giảm hành vi một cách lâu dài, điều quan trọng không chỉ là ngăn hành vi mà còn phải tìm hiểu vì sao trẻ ném đồ và trẻ có thể sử dụng hành vi nào khác để thay thế.
Tạo Môi Trường An Toàn Cho Trẻ
Trước hết, cha mẹ cần ưu tiên sự an toàn của trẻ và những người xung quanh. Những vật dễ vỡ, sắc nhọn hoặc có khả năng gây thương tích nên được cất khỏi khu vực trẻ thường sinh hoạt.
Trong phạm vi có thể, cha mẹ nên chuẩn bị những vật dụng nhẹ, mềm và ít nguy hiểm hơn. Khi trẻ có xu hướng ném đồ, việc giảm bớt những vật có thể gây tổn thương sẽ giúp hạn chế rủi ro trong lúc người lớn hỗ trợ trẻ.
Xác Định Yếu Tố Kích Hoạt Hành Vi
Cha mẹ nên quan sát trẻ ném đồ khi nào, ở đâu và trước đó đang xảy ra điều gì. Đây là bước quan trọng để tìm ra nguyên nhân và lựa chọn cách hỗ trợ phù hợp.
Chẳng hạn, trẻ có thể thường xuyên ném đồ khi bị từ chối một món đồ, khi chuyển từ hoạt động này sang hoạt động khác hoặc khi ở trong môi trường nhiều kích thích.
Khi nhận ra một mô hình lặp lại, cha mẹ có thể chủ động điều chỉnh môi trường hoặc cách giao tiếp với trẻ để giảm những tình huống dễ dẫn đến hành vi ném đồ.
Dạy Trẻ Một Hành Vi Thay Thế
Nếu trẻ ném đồ để thể hiện nhu cầu hoặc cảm xúc, cha mẹ cần giúp trẻ học một cách thể hiện khác. Với trẻ chưa nói được, có thể sử dụng hình ảnh, cử chỉ, ký hiệu hoặc phương tiện giao tiếp hỗ trợ phù hợp.
Nếu trẻ ném đồ vì cần vận động hoặc tìm kiếm kích thích giác quan, cha mẹ có thể hướng trẻ đến những hoạt động an toàn hơn như chơi với bóng, sử dụng đồ chơi phù hợp hoặc tham gia hoạt động vận động.
Mục tiêu không chỉ là khiến trẻ “không được ném đồ”, mà là giúp trẻ có một cách khác để đạt được điều mình cần hoặc thể hiện điều mình muốn.
Khen Ngợi Và Khuyến Khích Trẻ Hành Vi Thay Thế
Khi trẻ sử dụng cách giao tiếp hoặc hành vi thay thế thay vì ném đồ, cha mẹ nên phản hồi tích cực và kịp thời. Điều này giúp trẻ hiểu rằng cách thể hiện mới cũng có thể giúp mình đạt được điều mong muốn.
Ví dụ, nếu trẻ muốn uống nước và biết chỉ vào cốc hoặc sử dụng hình ảnh để yêu cầu thay vì ném chai nước, cha mẹ có thể đáp lại yêu cầu đó và khen trẻ vì đã giao tiếp phù hợp.
Sự nhất quán của người lớn rất quan trọng. Khi trẻ được hướng dẫn và củng cố thường xuyên, trẻ sẽ có thêm cơ hội hình thành những cách giao tiếp và điều chỉnh hành vi phù hợp hơn.
Làm Mẫu Cho Trẻ
Một số trẻ cần được người lớn trực tiếp hướng dẫn nhiều lần trước khi có thể sử dụng hành vi mới. Cha mẹ có thể làm mẫu bằng cách sử dụng lời nói, cử chỉ hoặc hình ảnh để cho trẻ thấy mình có thể yêu cầu, từ chối hoặc thể hiện cảm xúc như thế nào.
Ví dụ, khi trẻ muốn một món đồ, người lớn có thể chỉ vào hình ảnh hoặc món đồ đó và nói từ đơn giản phù hợp với khả năng của trẻ. Sau đó, khuyến khích trẻ thực hiện lại cách yêu cầu này.
Việc làm mẫu nên được thực hiện trong những tình huống quen thuộc, với cách hướng dẫn đơn giản và nhất quán.
Khi Nào Cha Mẹ Cần Sự Hỗ Trợ Từ Chuyên Gia?
Nếu trẻ thường xuyên ném đồ vật, hành vi khó kiểm soát hoặc có nguy cơ gây thương tích cho bản thân và người khác, cha mẹ nên cân nhắc tìm kiếm sự hỗ trợ từ chuyên gia.
Chuyên gia có thể giúp gia đình quan sát hành vi trong bối cảnh cụ thể, xác định những yếu tố liên quan và xây dựng cách hỗ trợ phù hợp với nhu cầu của trẻ.
Trong một số trường hợp, nhà trị liệu hoạt động trị liệu có thể hỗ trợ những vấn đề liên quan đến kỹ năng sống, nhu cầu giác quan và khả năng phối hợp. Các chuyên gia can thiệp hành vi cũng có thể hỗ trợ trẻ học những kỹ năng thay thế phù hợp hơn.
Điều quan trọng là cha mẹ không nên xem hành vi ném đồ đơn thuần là một hành vi “hư” cần bị phạt. Hành vi có thể đang chứa đựng một thông điệp mà trẻ chưa biết cách diễn đạt bằng phương thức khác.
Với trẻ có khó khăn về giao tiếp hoặc phát triển, việc xây dựng những phương thức giao tiếp thay thế và dạy trẻ các hành vi phù hợp có thể giúp trẻ từng bước thể hiện nhu cầu, cảm xúc và mong muốn của mình một cách an toàn hơn.
Nếu hành vi diễn ra thường xuyên hoặc gây ảnh hưởng đến sinh hoạt và an toàn, gia đình nên tìm kiếm sự đánh giá, hướng dẫn từ chuyên gia để có kế hoạch hỗ trợ phù hợp với từng trẻ.
