Trẻ tự kỷ hay nói một mình, lặp lại từ ngữ hoặc phát ra những âm thanh khó hiểu có thể khiến cha mẹ lo lắng. Tuy nhiên, đây không đơn thuần là hành vi “nói nhảm” mà có thể liên quan đến nhu cầu giác quan, cảm xúc hoặc khó khăn trong giao tiếp. Hiểu đúng nguyên nhân sẽ giúp cha mẹ lựa chọn cách phản hồi phù hợp và hỗ trợ trẻ hiệu quả hơn.
Trẻ Tự Kỷ Hay Nói Nhảm Là Gì?
Việc trẻ tự kỷ “nói nhảm” có thể biểu hiện qua nhiều dạng như nói một mình, lặp đi lặp lại một từ hoặc câu, nhắc lại lời người khác, nói những câu không phù hợp với tình huống hoặc phát ra các âm thanh mà người lớn khó hiểu. Cha mẹ cần quan sát cả hoàn cảnh và mục đích phía sau hành vi thay vì chỉ tập trung vào việc trẻ đang nói gì.
Trong nhiều trường hợp, đây có thể là cách trẻ tự kích thích giác quan, tự xoa dịu khi cảm thấy căng thẳng hoặc sử dụng những câu thoại đã nghe nhưng chưa hiểu rõ cách vận dụng trong giao tiếp xã hội. Vì vậy, việc gọi chung những biểu hiện này là “nói nhảm” có thể khiến cha mẹ bỏ qua nhu cầu thực sự của trẻ.
Nguyên Nhân Trẻ Rối Loạn Phổ Tự Kỷ Nói Nhảm
Tự Kích Thích Giác Quan (Stimming)
Stimming là những hành vi lặp lại có thể giúp trẻ tự điều chỉnh cảm giác và cảm xúc. Bên cạnh các hành động như vẫy tay, đung đưa người, trẻ có thể lặp lại âm thanh, từ ngữ hoặc một số câu nói quen thuộc. Hành vi này đôi khi xuất hiện rõ hơn khi trẻ phấn khích, buồn chán, quá tải giác quan hoặc đang căng thẳng.
Nhại Lời (Echolalia)
Nhại lời là hiện tượng trẻ lặp lại từ, câu hoặc đoạn lời nói mà trẻ vừa nghe hoặc đã ghi nhớ trước đó. Chẳng hạn, trẻ có thể lặp lại lời thoại trong một chương trình yêu thích dù câu nói đó không phù hợp với tình huống hiện tại.
Với trẻ tự kỷ, nhại lời không nhất thiết có nghĩa trẻ không hiểu gì. Đây có thể là một cách trẻ luyện tập ngôn ngữ, thể hiện nhu cầu hoặc cố gắng tham gia vào tương tác với người khác khi chưa có khả năng diễn đạt linh hoạt.
Giải Tỏa Căng Thẳng
Khi gặp môi trường nhiều tiếng ồn, thay đổi lịch sinh hoạt, yêu cầu khó thực hiện hoặc tình huống khiến trẻ không thoải mái, trẻ có thể lặp lại từ ngữ và âm thanh như một cách tự trấn an. Nếu cha mẹ nhận thấy hành vi xuất hiện thường xuyên trong những thời điểm nhất định, nên chú ý đến yếu tố khiến trẻ căng thẳng thay vì chỉ yêu cầu trẻ dừng nói.
Hạn Chế Ngôn Ngữ Xã Hội
Một số trẻ tự kỷ gặp khó khăn trong việc sử dụng ngôn ngữ phù hợp với người đối diện, hoàn cảnh và mục đích giao tiếp. Trẻ có thể biết nhiều từ hoặc ghi nhớ nhiều câu nói nhưng vẫn khó chủ động sử dụng chúng để hỏi, trả lời, chia sẻ hoặc duy trì cuộc trò chuyện.
Vì vậy, việc trẻ nói nhiều nhưng lời nói thiếu tính tương tác không đồng nghĩa với việc trẻ đã có khả năng giao tiếp xã hội tốt. Cha mẹ cần quan tâm đến cách trẻ sử dụng ngôn ngữ trong đời sống hằng ngày.
Hướng Dẫn Cách Xử Lý Cho Cha Mẹ
Giữ Bình Tĩnh
Cha mẹ không nên mắng mỏ, la hét hoặc ép trẻ phải im lặng khi trẻ nói một mình. Những phản ứng mạnh có thể khiến trẻ căng thẳng hơn và làm hành vi lặp lại tăng lên. Thay vào đó, cha mẹ nên bình tĩnh quan sát xem trẻ đang ở đâu, đang làm gì và điều gì có thể khiến trẻ xuất hiện hành vi này.
Chuyển Hướng Chú Ý Đến Trẻ
Khi trẻ đang lặp lại lời nói trong thời gian dài, cha mẹ có thể nhẹ nhàng chuyển trẻ sang một hoạt động phù hợp như chơi đồ chơi, vận động, xếp hình hoặc tham gia một trò chơi tương tác. Mục tiêu không phải là ép trẻ ngừng mọi hành vi lặp lại, mà là tạo cơ hội để trẻ tham gia vào hoạt động có tính tương tác và giao tiếp nhiều hơn.
Dạy Từ Ngữ Thay Thế
Thay vì chỉ yêu cầu trẻ “không được nói như vậy”, cha mẹ nên hướng dẫn trẻ những từ hoặc câu đơn giản có thể sử dụng trong tình huống cụ thể. Ví dụ, khi trẻ muốn một món đồ, hãy gợi ý cách nói “Con muốn ô tô” thay vì chỉ nói “Không được nói nhảm”.
Việc cung cấp cách diễn đạt thay thế giúp trẻ từng bước hiểu rằng ngôn ngữ có thể được sử dụng để thể hiện nhu cầu, cảm xúc và tương tác với người khác. Cha mẹ nên sử dụng câu ngắn, rõ ràng và lặp lại phù hợp với khả năng ngôn ngữ hiện tại của trẻ.
Đưa Trẻ Đi Can Thiệp Sớm
Nếu trẻ thường xuyên nói một mình, lặp lại lời nói, khó giao tiếp hoặc những biểu hiện này ảnh hưởng đến sinh hoạt và khả năng tương tác, cha mẹ nên tìm kiếm sự đánh giá từ chuyên gia phù hợp. Can thiệp sớm có thể giúp xác định nhu cầu của trẻ và xây dựng phương pháp hỗ trợ phù hợp với khả năng giao tiếp, ngôn ngữ và hành vi của trẻ.
Cha mẹ không nên chờ đến khi trẻ tự hết hoặc cố gắng xử lý bằng cách ngăn cấm hoàn toàn. Quan trọng hơn, cần tìm hiểu nguyên nhân phía sau hành vi và hỗ trợ trẻ phát triển cách giao tiếp phù hợp hơn theo từng giai đoạn.
Kết Luận
Trẻ tự kỷ hay nói nhảm có thể đang sử dụng lời nói lặp lại hoặc âm thanh như một cách tự điều chỉnh cảm giác, giải tỏa căng thẳng, nhại lại ngôn ngữ đã nghe hoặc bù đắp cho những hạn chế trong giao tiếp xã hội. Khi hiểu đúng nguyên nhân, cha mẹ sẽ dễ dàng lựa chọn cách phản hồi bình tĩnh và phù hợp hơn.
Thay vì trách mắng trẻ, cha mẹ nên quan sát hành vi, hướng trẻ đến hoạt động phù hợp, dạy cách diễn đạt thay thế và cân nhắc cho trẻ can thiệp sớm khi cần thiết. Sự kiên nhẫn và đồng hành đúng cách của gia đình là nền tảng quan trọng giúp trẻ từng bước phát triển khả năng giao tiếp.
