Tự kỷ là một dạng rối loạn phát triển thần kinh ảnh hưởng đến khả năng giao tiếp, tương tác xã hội và hành vi của trẻ. Theo các chuyên gia, việc phát hiện sớm các dấu hiệu tự kỷ có ý nghĩa rất quan trọng vì trẻ được can thiệp càng sớm thì khả năng cải thiện kỹ năng giao tiếp, ngôn ngữ và hòa nhập xã hội càng cao.
Tuy nhiên, nhiều phụ huynh vẫn dễ nhầm lẫn những biểu hiện ban đầu của trẻ với tính cách riêng hoặc giai đoạn phát triển bình thường. Trong bài viết này, Trung tâm Giáo dục Speech sẽ giúp cha mẹ nhận biết 15 dấu hiệu nhận biết trẻ tự kỷ sớm thường gặp để có hướng đánh giá và can thiệp phù hợp.
Trẻ Tự Kỷ Là Gì?
Trẻ tự kỷ là trẻ mắc rối loạn phổ tự kỷ (Autism Spectrum Disorder – ASD), một tình trạng phát triển thần kinh xuất hiện từ những năm đầu đời. Trẻ gặp khó khăn trong giao tiếp, tương tác xã hội và có những hành vi, sở thích mang tính lặp lại.
Mỗi trẻ tự kỷ có mức độ biểu hiện khác nhau. Có trẻ chỉ gặp khó khăn nhẹ trong giao tiếp nhưng vẫn có khả năng học tập tốt. Ngược lại, một số trẻ cần được hỗ trợ toàn diện trong sinh hoạt và học tập hàng ngày. Vì vậy, việc nhận biết sớm các dấu hiệu bất thường đóng vai trò quan trọng trong quá trình hỗ trợ trẻ phát triển tối ưu.
Vì Sao Cần Nhận Biết Dấu Hiệu Tự Kỷ Sớm?
Nhiều nghiên cứu cho thấy giai đoạn từ 0 – 6 tuổi là “thời điểm vàng” để can thiệp cho trẻ tự kỷ. Khi được phát hiện sớm, trẻ có cơ hội cải thiện khả năng giao tiếp, ngôn ngữ, nhận thức và kỹ năng xã hội hiệu quả hơn.
Ngược lại, nếu các dấu hiệu bị bỏ qua trong thời gian dài, trẻ có thể gặp nhiều khó khăn hơn trong học tập, hòa nhập và phát triển độc lập sau này. Do đó, cha mẹ cần quan sát kỹ những biểu hiện bất thường ngay từ những năm đầu đời.
15 Dấu Hiệu Nhận Biết Trẻ Tự Kỷ Sớm
1. Không Giao Tiếp Bằng Ánh Mắt
Một trong những dấu hiệu tự kỷ phổ biến nhất là trẻ ít hoặc không nhìn vào mắt người đối diện khi được trò chuyện. Ngay từ khi còn nhỏ, trẻ thường tránh ánh mắt của cha mẹ hoặc chỉ nhìn thoáng qua rồi quay đi.
Khác với trẻ phát triển bình thường thường nhìn vào mặt người chăm sóc để tìm kiếm sự tương tác, trẻ tự kỷ có xu hướng tập trung vào đồ vật nhiều hơn.
2. Không Phản Hồi Khi Được Gọi Tên
Nhiều phụ huynh cho rằng con mình bị giảm thính lực khi gọi nhiều lần nhưng trẻ không quay lại hoặc không phản ứng. Tuy nhiên, sau khi kiểm tra thính giác, trẻ vẫn nghe bình thường.
Đây là dấu hiệu cảnh báo sớm khá phổ biến ở trẻ tự kỷ từ 12 tháng tuổi trở lên.
3. Chậm Nói Hoặc Không Nói
Trẻ chậm nói là một trong những biểu hiện thường khiến phụ huynh đưa con đi thăm khám. Trẻ có thể không bập bẹ khi đến tuổi, vốn từ ít hoặc chưa nói được những từ đơn giản như “ba”, “mẹ”.
Một số trẻ còn mất đi những từ đã từng sử dụng trước đó.
4. Không Chỉ Tay Để Thể Hiện Nhu Cầu
Thông thường, trẻ khoảng 12 tháng tuổi sẽ biết chỉ tay để yêu cầu hoặc chia sẻ sự chú ý với người khác. Trẻ tự kỷ thường không có hành vi này hoặc rất ít sử dụng cử chỉ giao tiếp.
Điều này làm giảm khả năng kết nối và tương tác xã hội của trẻ.
5. Ít Quan Tâm Đến Người Xung Quanh
Trẻ có xu hướng chơi một mình, ít chú ý đến cha mẹ hoặc người thân. Khi có người đến gần, trẻ không tỏ ra hào hứng hoặc muốn tương tác như những đứa trẻ cùng độ tuổi.
Đây là biểu hiện liên quan trực tiếp đến khó khăn trong tương tác xã hội.
6. Không Bắt Chước Hành Động Của Người Khác
Trẻ nhỏ thường học thông qua việc quan sát và bắt chước. Tuy nhiên, trẻ tự kỷ có thể không làm theo các hành động đơn giản như vẫy tay chào, vỗ tay hoặc chơi các trò chơi tương tác.
Khả năng bắt chước hạn chế ảnh hưởng đáng kể đến quá trình học tập của trẻ.
7. Thích Chơi Một Mình
Nhiều trẻ tự kỷ dường như không hứng thú với việc chơi cùng bạn bè. Trẻ thường dành thời gian cho các hoạt động cá nhân và ít chủ động tham gia các trò chơi tập thể.
Tình trạng này kéo dài có thể ảnh hưởng đến kỹ năng xã hội của trẻ.
8. Có Hành Vi Lặp Đi Lặp Lại
Một số hành vi thường gặp gồm:
- Vẫy tay liên tục
- Xoay người
- Nhún nhảy
- Quay bánh xe đồ chơi
- Sắp xếp đồ vật theo hàng
Những hành vi này có thể xuất hiện thường xuyên và khó thay đổi.
9. Quá Nhạy Cảm Hoặc Kém Nhạy Cảm Với Âm Thanh
Trẻ có thể bịt tai khi nghe tiếng động nhỏ hoặc ngược lại không phản ứng với những âm thanh lớn xung quanh.
Sự khác biệt trong xử lý giác quan là một đặc điểm thường gặp ở trẻ tự kỷ.
10. Khó Thích Nghi Với Thay Đổi
Trẻ tự kỷ thường thích các hoạt động có tính lặp lại và cố định. Khi lịch sinh hoạt thay đổi hoặc môi trường mới xuất hiện, trẻ có thể khó chịu, khóc hoặc nổi cơn ăn vạ.
Điều này phản ánh nhu cầu về tính ổn định trong cuộc sống hàng ngày của trẻ.
11. Có Sở Thích Đặc Biệt Một Cách Quá Mức
Trẻ có thể dành hàng giờ để quan sát một vật thể, ghi nhớ một chủ đề hoặc tập trung vào một hoạt động duy nhất.
Mức độ tập trung quá mức này thường khác biệt rõ rệt so với trẻ cùng tuổi.
12. Không Hiểu Cảm Xúc Của Người Khác
Trẻ gặp khó khăn trong việc nhận biết nét mặt, cảm xúc hoặc phản ứng xã hội của người xung quanh.
Điều này khiến trẻ khó xây dựng và duy trì các mối quan hệ xã hội phù hợp.
13. Gặp Khó Khăn Trong Trò Chơi Tưởng Tượng
Khi lớn hơn, trẻ thường ít tham gia các trò chơi đóng vai như làm bác sĩ, giáo viên hoặc nấu ăn.
Khả năng chơi giả vờ hạn chế là một dấu hiệu quan trọng cần được quan sát.
14. Có Cách Sử Dụng Ngôn Ngữ Bất Thường
Một số trẻ có thể có biểu hiện ngôn ngữ bất thường như:
- Nhại lại lời người khác
- Nói theo kịch bản
- Đảo đại từ nhân xưng
- Nói giọng đều đều
Những đặc điểm này phản ánh sự khác biệt trong phát triển giao tiếp và ngôn ngữ.
15. Khó Kết Bạn Và Hòa Nhập
Khi đến tuổi đi học, trẻ có thể gặp khó khăn trong việc tham gia hoạt động nhóm, kết bạn hoặc hiểu các quy tắc xã hội.
Đây là dấu hiệu thường trở nên rõ ràng hơn khi trẻ lớn lên.
Khi Nào Cha Mẹ Nên Đưa Trẻ Đi Đánh Giá Tự Kỷ?
Cha mẹ nên đưa trẻ đến các cơ sở chuyên môn nếu nhận thấy trẻ xuất hiện nhiều dấu hiệu kể trên, đặc biệt là các biểu hiện liên quan đến giao tiếp, ngôn ngữ và tương tác xã hội.
Những trường hợp cần được đánh giá sớm:
- Trẻ 12 tháng chưa bập bẹ hoặc không phản hồi khi gọi tên.
- Trẻ 18 tháng chưa biết chỉ tay để giao tiếp.
- Trẻ 24 tháng chưa nói được từ đơn có ý nghĩa.
- Trẻ mất các kỹ năng ngôn ngữ hoặc xã hội đã từng có.
Việc đánh giá chuyên môn sẽ giúp xác định chính xác nguyên nhân và xây dựng kế hoạch hỗ trợ phù hợp cho trẻ.
Cha Mẹ Cần Làm Gì Khi Nghi Ngờ Con Có Dấu Hiệu Tự Kỷ?
Khi nhận thấy những biểu hiện bất thường, điều quan trọng nhất là không tự chẩn đoán hoặc quá lo lắng. Cha mẹ nên ghi nhận các hành vi của trẻ, trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia phát triển trẻ em và thực hiện các đánh giá cần thiết.
Bên cạnh đó, việc tăng cường tương tác, giao tiếp, chơi cùng con và tham gia các chương trình can thiệp sớm phù hợp sẽ góp phần hỗ trợ trẻ phát triển tốt hơn.
Kết Luận
Nhận biết sớm các dấu hiệu tự kỷ là bước đầu tiên giúp trẻ có cơ hội được hỗ trợ đúng thời điểm. Nếu con xuất hiện nhiều biểu hiện như chậm nói, không giao tiếp mắt, không phản hồi khi gọi tên hoặc có các hành vi lặp lại kéo dài, cha mẹ nên đưa trẻ đến cơ sở chuyên môn để được đánh giá.
Tại Trung tâm Giáo dục Speech, đội ngũ chuyên gia luôn đồng hành cùng phụ huynh trong quá trình đánh giá, tư vấn và xây dựng chương trình can thiệp phù hợp cho từng trẻ. Phát hiện sớm hôm nay chính là nền tảng cho sự phát triển tích cực của trẻ trong tương lai.
