Nhiều cha mẹ nhận thấy con vừa khó tập trung, hiếu động vừa nói ít hoặc phát triển ngôn ngữ chậm nên băn khoăn liệu ADHD có gây chậm nói hay không. Thực tế, chậm nói không phải biểu hiện bắt buộc của ADHD, nhưng một số trẻ ADHD có thể đồng thời gặp khó khăn về ngôn ngữ và giao tiếp cần được đánh giá riêng.
ADHD Có Gây Chậm Nói Không?
Tăng động giảm chú ý – ADHD (Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder) là rối loạn phát triển thần kinh với những khó khăn nổi bật về chú ý, tăng hoạt động và kiểm soát hành vi bốc đồng. Chậm nói hay chậm phát triển ngôn ngữ không phải là triệu chứng cốt lõi dùng để xác định ADHD.
Tuy nhiên, trẻ ADHD vẫn có thể đồng thời có rối loạn ngôn ngữ hoặc những khó khăn phát triển khác. Hướng dẫn được CDC trình bày từ American Academy of Pediatrics cũng khuyến nghị khi đánh giá trẻ ADHD cần sàng lọc các vấn đề đi kèm, trong đó có rối loạn học tập và rối loạn ngôn ngữ.
Vì vậy, nếu một trẻ vừa có biểu hiện ADHD vừa chậm nói, không nên mặc định rằng chậm nói đơn thuần là “do tăng động”.
Vì Sao Trẻ Tăng Động Có Thể Gặp Khó Khăn Trong Giao Tiếp?
Ngay cả khi khả năng ngôn ngữ cơ bản không bị chậm, ADHD vẫn có thể ảnh hưởng đến cách trẻ sử dụng ngôn ngữ trong cuộc sống hằng ngày.
Trẻ khó duy trì sự chú ý có thể không nghe hết câu hỏi hoặc hướng dẫn. Trẻ bốc đồng có thể trả lời khi người khác chưa nói xong, thường xuyên ngắt lời hoặc khó chờ đến lượt trong hội thoại. Trẻ cũng có thể chuyển chủ đề nhanh, bỏ sót thông tin hoặc gặp khó khăn khi tổ chức ý tưởng để diễn đạt.
ASHA cho biết chuyên viên ngôn ngữ trị liệu có thể hỗ trợ trẻ ADHD khi trẻ gặp các vấn đề về lời nói, ngôn ngữ và kỹ năng giao tiếp xã hội, chẳng hạn học cách chờ lượt, chú ý khi trò chuyện hoặc tổ chức thông tin tốt hơn.
Những khó khăn này có thể khiến cha mẹ cảm thấy con “nói chưa tốt”, nhưng chúng không hoàn toàn giống với chậm phát triển ngôn ngữ.
Chậm Nói Ở Trẻ Tăng Động Giảm Chú Ý Có Thể Là Một Vấn Đề Đi Kèm
Một số trẻ có thể vừa mắc tăng động giảm chú ý vừa có rối loạn ngôn ngữ phát triển. Hai tình trạng này có thể cùng xuất hiện và cần được xem xét riêng biệt. Nghiên cứu chuyên ngành ngôn ngữ trị liệu cũng ghi nhận ADHD và rối loạn ngôn ngữ phát triển có thể đồng diễn ở trẻ em.
Ở trẻ nhỏ, chậm phát triển ngôn ngữ có thể biểu hiện qua vốn từ ít hơn mong đợi theo độ tuổi, chậm kết hợp từ thành câu, khó hiểu lời nói hoặc khó diễn đạt nhu cầu.
ASHA nhấn mạnh rằng khi trẻ chậm xuất hiện ngôn ngữ, cần đánh giá không chỉ số lượng từ trẻ nói mà còn khả năng hiểu ngôn ngữ, sử dụng cử chỉ, giao tiếp xã hội, chơi và phát triển lời nói. Đồng thời, cần xem xét thính lực và sự phát triển tổng thể của trẻ.
Khi Nào Cha Mẹ Nên Đưa Trẻ Đi Đánh Giá?
Cha mẹ nên chủ động tìm kiếm đánh giá chuyên môn nếu trẻ có một hoặc nhiều biểu hiện sau:
- Vốn từ hoặc khả năng kết hợp câu chậm rõ rệt so với trẻ cùng độ tuổi.
- Khó hiểu những yêu cầu đơn giản phù hợp với độ tuổi.
- Ít chủ động giao tiếp hoặc khó diễn đạt nhu cầu.
- Khó duy trì hội thoại, thường xuyên không nghe hết câu hỏi.
- Có biểu hiện mất tập trung, tăng hoạt động hoặc bốc đồng ảnh hưởng rõ rệt đến sinh hoạt và học tập.
- Khả năng ngôn ngữ tiến bộ rất chậm hoặc cha mẹ cảm thấy trẻ có dấu hiệu thoái lui về kỹ năng đã có.
Đặc biệt, không nên chỉ dựa vào hành vi hiếu động để kết luận ADHD hoặc chỉ dựa vào việc trẻ nói muộn để cho rằng nguyên nhân đến từ ADHD.
Chậm ngôn ngữ còn có thể liên quan đến nhiều vấn đề khác, bao gồm suy giảm thính lực, rối loạn ngôn ngữ, khó khăn phát triển khác hoặc rối loạn phổ tự kỷ. Vì vậy, đánh giá toàn diện giúp xác định chính xác trẻ đang gặp khó khăn ở lĩnh vực nào.
Trẻ ADHD Chậm Nói Nên Được Hỗ Trợ Như Thế Nào?
Hướng hỗ trợ cần dựa trên nguyên nhân và khả năng cụ thể của từng trẻ.
Nếu trẻ có ADHD nhưng khả năng ngôn ngữ phù hợp với độ tuổi, hỗ trợ có thể tập trung nhiều hơn vào chú ý, kiểm soát hành vi, chờ lượt và kỹ năng giao tiếp xã hội.
Nếu trẻ đồng thời có chậm ngôn ngữ hoặc rối loạn ngôn ngữ, trẻ có thể cần được đánh giá và can thiệp bởi chuyên viên ngôn ngữ trị liệu bên cạnh các hỗ trợ dành cho ADHD.
Trong sinh hoạt hằng ngày, cha mẹ có thể giúp trẻ bằng cách nói câu ngắn, rõ ràng; gọi tên trẻ trước khi đưa ra yêu cầu; hạn chế yếu tố gây xao nhãng khi trò chuyện; dành thời gian đọc sách, chơi và tương tác trực tiếp; đồng thời tạo nhiều cơ hội để trẻ chủ động diễn đạt thay vì người lớn nói thay.
Không Nên Quy Mọi Khó Khăn Ngôn Ngữ Cho ADHD
Tóm lại, trẻ ADHD có thể bị chậm nói, nhưng không phải trẻ tăng động giảm chú ý nào cũng chậm nói và ADHD không đồng nghĩa với chậm phát triển ngôn ngữ.
Nếu trẻ có cả biểu hiện tăng động giảm chú ý và khó khăn về ngôn ngữ, điều quan trọng là xác định từng vấn đề thay vì xem tất cả các biểu hiện đều do ADHD. CDC cũng khuyến nghị trẻ được đánh giá ADHD cần được sàng lọc những rối loạn phát triển đi kèm, bao gồm rối loạn ngôn ngữ.
Trung Tâm Giáo Dục Speech khuyến khích cha mẹ chủ động đánh giá khi trẻ chậm nói, khó hiểu lời, ít giao tiếp hoặc đồng thời có những biểu hiện bất thường về chú ý và hành vi. Hiểu đúng khó khăn của trẻ là cơ sở để lựa chọn hướng hỗ trợ phù hợp và hiệu quả hơn.
Lưu ý: Nội dung bài viết mang tính tham khảo, không thay thế việc đánh giá, chẩn đoán hoặc tư vấn của bác sĩ và chuyên gia có chuyên môn.
