“Tăng động giảm chú ý có di truyền không?” là thắc mắc của nhiều cha mẹ khi trong gia đình có người mắc ADHD. Các nghiên cứu hiện nay cho thấy di truyền đóng vai trò quan trọng trong nguy cơ ADHD, nhưng điều đó không có nghĩa cha mẹ mắc ADHD thì con chắc chắn sẽ mắc. ADHD hình thành từ nhiều yếu tố khác nhau.
ADHD Có Di Truyền Không?
Có yếu tố di truyền. ADHD (Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder) là một rối loạn phát triển thần kinh có thành phần di truyền đáng kể.
Các nghiên cứu về gia đình, sinh đôi và di truyền học phân tử đều cho thấy ADHD có xu hướng xuất hiện nhiều hơn trong cùng một gia đình. Những tổng quan khoa học gần đây ước tính tính di truyền của ADHD ở mức khoảng 70–80% trong các nghiên cứu quần thể.
Tuy nhiên, con số này rất dễ bị hiểu nhầm.
“Tính di truyền 70–80%” không có nghĩa một đứa trẻ có 70–80% khả năng mắc ADHD nếu cha hoặc mẹ mắc ADHD. Đây là khái niệm dùng trong nghiên cứu quần thể, phản ánh mức độ khác biệt về đặc điểm ADHD giữa các cá nhân có thể liên quan đến khác biệt di truyền trong quần thể được nghiên cứu.
Nói đơn giản, gen đóng vai trò quan trọng nhưng không quyết định hoàn toàn một trẻ có mắc ADHD hay không.
ADHD Không Do Một Gen Duy Nhất Gây Ra
ADHD không giống những bệnh di truyền đơn gen, trong đó một biến thể gen cụ thể có thể trực tiếp gây bệnh.
Các nghiên cứu hiện nay cho thấy ADHD có tính đa gen, nghĩa là rất nhiều biến thể di truyền khác nhau có thể cùng góp phần làm tăng nguy cơ. Phần lớn mỗi biến thể riêng lẻ chỉ tạo ra một ảnh hưởng nhỏ. Bên cạnh các biến thể phổ biến, nghiên cứu cũng đang tìm hiểu vai trò của những biến thể di truyền hiếm gặp.
Vì vậy, hiện không thể chỉ dựa vào một “gen ADHD” để khẳng định một trẻ sẽ mắc rối loạn tăng động giảm chú ý.
Nếu Cha Mẹ Mắc ADHD, Con Có Chắc Chắn Mắc Không?
Không.
Nếu cha, mẹ hoặc người thân gần mắc ADHD, trẻ có thể có nguy cơ cao hơn so với những trẻ không có tiền sử gia đình. Tuy nhiên, nguy cơ cao hơn không đồng nghĩa với chắc chắn mắc ADHD.
Ngược lại, một trẻ vẫn có thể được chẩn đoán ADHD ngay cả khi cha mẹ không có chẩn đoán ADHD.
Điều này xảy ra bởi ADHD là một tình trạng phức tạp, liên quan đến sự kết hợp của nhiều yếu tố di truyền và các yếu tố khác trong quá trình phát triển.
Vì vậy, khi gia đình có người mắc ADHD, cha mẹ không cần quá lo lắng hoặc mặc định rằng con cũng sẽ mắc. Điều hữu ích hơn là theo dõi quá trình phát triển của trẻ và chú ý đến những khó khăn kéo dài về khả năng tập trung, kiểm soát hành vi và tính bốc đồng.
Ngoài Di Truyền, Những Yếu Tố Nào Có Liên Quan Đến ADHD?
Cho đến nay, khoa học chưa xác định một nguyên nhân duy nhất gây ADHD.
CDC cho biết gen đóng vai trò quan trọng đối với nguy cơ ADHD, đồng thời một số yếu tố khác cũng đang được nghiên cứu, bao gồm phơi nhiễm với một số nguy cơ môi trường, một số yếu tố trong thai kỳ và các yếu tố liên quan đến quá trình phát triển.
Tuy nhiên, cần phân biệt giữa “có liên quan” và “trực tiếp gây ADHD”. Với nhiều yếu tố môi trường, việc chứng minh mối quan hệ nhân quả vẫn còn phức tạp. Một tổng quan lớn trên Nature Reviews Disease Primers cũng nhấn mạnh rằng ADHD có nền tảng di truyền nổi bật, trong khi quan hệ nhân quả của nhiều yếu tố môi trường vẫn khó xác định chắc chắn.
Do đó, ADHD nên được nhìn nhận là kết quả của nhiều yếu tố tác động đến quá trình phát triển thần kinh, thay vì cố tìm một nguyên nhân duy nhất.
ADHD Có Phải Do Cha Mẹ Nuôi Dạy Con Không Đúng Cách?
Không nên xem cách nuôi dạy là nguyên nhân gây ADHD.
Một trẻ mắc ADHD không phải vì cha mẹ “quá chiều con”, “không nghiêm khắc” hay “không biết dạy con”.
ADHD là một rối loạn phát triển thần kinh có nền tảng sinh học và di truyền đáng kể. Tuy nhiên, môi trường sống và cách người lớn hỗ trợ trẻ có thể ảnh hưởng đến cách những khó khăn của trẻ được thể hiện và quản lý.
Ví dụ, một trẻ khó duy trì sự chú ý có thể gặp nhiều khó khăn hơn nếu phải thực hiện những yêu cầu dài và phức tạp. Ngược lại, trẻ có thể thực hiện tốt hơn khi cha mẹ:
- Chia nhiệm vụ thành từng bước nhỏ.
- Đưa ra hướng dẫn ngắn gọn, rõ ràng.
- Xây dựng lịch sinh hoạt ổn định.
- Giảm những yếu tố gây xao nhãng.
- Ghi nhận hành vi tích cực.
- Phối hợp thường xuyên với giáo viên.
Như vậy, cha mẹ không phải nguyên nhân gây ADHD, nhưng cách hỗ trợ phù hợp có vai trò quan trọng trong việc giúp trẻ thích nghi tốt hơn.
Gia Đình Có Người ADHD Có Cần Xét Nghiệm Gen Cho Trẻ Không?
Trong đa số trường hợp ADHD thông thường, xét nghiệm gen hiện không phải phương pháp dùng để xác định trẻ có mắc ADHD hay không.
ADHD có kiến trúc di truyền phức tạp, liên quan đến rất nhiều biến thể gen chứ không có một xét nghiệm đơn lẻ có thể đưa ra câu trả lời “có ADHD” hoặc “không ADHD”. Các nghiên cứu về genomics vẫn đang tiếp tục nhằm hiểu rõ hơn cơ chế của rối loạn này.
Việc đánh giá ADHD hiện chủ yếu dựa trên quá trình phát triển, các triệu chứng, mức độ ảnh hưởng đến cuộc sống và thông tin thu thập từ những môi trường khác nhau của trẻ.
Nếu có những dấu hiệu bất thường khác khiến bác sĩ nghi ngờ một hội chứng di truyền cụ thể, chuyên gia có thể cân nhắc đánh giá di truyền trong từng trường hợp. Điều này khác với việc xét nghiệm gen thường quy để chẩn đoán ADHD.
Cha Mẹ Nên Làm Gì Nếu Gia Đình Có Tiền Sử ADHD?
Nếu cha, mẹ hoặc anh chị em của trẻ mắc ADHD, cha mẹ không cần quan sát con trong tâm thế luôn lo sợ trẻ cũng sẽ mắc.
Thay vào đó, hãy theo dõi quá trình phát triển của trẻ một cách khách quan.
Một số biểu hiện đáng chú ý gồm:
- Thường xuyên khó duy trì sự tập trung.
- Rất dễ bị phân tâm.
- Liên tục quên hoặc bỏ dở nhiệm vụ.
- Khó ngồi yên trong những hoàn cảnh cần thiết.
- Khó chờ đến lượt.
- Thường xuyên nói hoặc hành động trước khi suy nghĩ.
- Những khó khăn tương tự xuất hiện ở cả nhà và trường học.
- Hành vi ảnh hưởng rõ rệt đến việc học, sinh hoạt hoặc quan hệ với người khác.
Cha mẹ cũng cần nhớ rằng trẻ nhỏ vốn có thể hiếu động, dễ phân tâm và bốc đồng. Một vài hành vi đơn lẻ không đủ để kết luận ADHD.
Nếu những biểu hiện kéo dài và gây ảnh hưởng đáng kể, gia đình nên trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia có chuyên môn để trẻ được đánh giá đầy đủ.
Có Yếu Tố Di Truyền Không Đồng Nghĩa Trẻ Chắc Chắn Mắc ADHD
Tóm lại, ADHD có yếu tố di truyền mạnh, nhưng đây không phải một rối loạn được quyết định bởi duy nhất một gen. Nhiều biến thể di truyền cùng với những yếu tố khác trong quá trình phát triển có thể góp phần tạo nên nguy cơ ADHD.
Do đó, nếu trong gia đình có người mắc ADHD, cha mẹ không nên mặc định rằng con chắc chắn sẽ gặp tình trạng tương tự.
Điều quan trọng hơn là theo dõi quá trình phát triển, nhận biết những khó khăn kéo dài và tìm kiếm đánh giá chuyên môn khi cần thiết. Phát hiện đúng vấn đề sẽ giúp cha mẹ hiểu con và lựa chọn cách hỗ trợ phù hợp với khả năng cũng như nhu cầu của trẻ.
Trung Tâm Giáo Dục Speech mong muốn đồng hành cùng cha mẹ trong hành trình thấu hiểu sự phát triển của trẻ. Nếu trẻ thường xuyên gặp khó khăn về chú ý, hành vi, giao tiếp hoặc học tập, phụ huynh nên chủ động tìm kiếm tư vấn chuyên môn để xác định nhu cầu và hướng hỗ trợ phù hợp.
>> Xem Thêm: Trẻ Tăng Động Giảm Chú Ý (ADHD) Lớn Lên Có Hết Không?
Lưu ý: Nội dung bài viết mang tính cung cấp thông tin, không thay thế việc thăm khám, đánh giá, chẩn đoán hoặc tư vấn y khoa từ bác sĩ và chuyên gia có chuyên môn.
