Trẻ chạy nhảy liên tục, khó ngồi yên hoặc thường xuyên nói chuyện khiến nhiều cha mẹ lo lắng con bị tăng động giảm chú ý. Tuy nhiên, trẻ tăng động và trẻ tăng động giảm chú ý không hoàn toàn giống nhau. Tăng động có thể chỉ là một biểu hiện hành vi, trong khi ADHD là một rối loạn phát triển thần kinh cần được đánh giá dựa trên nhiều tiêu chí.
Việc hiểu đúng sự khác biệt sẽ giúp cha mẹ tránh vội vàng gắn nhãn cho trẻ và biết khi nào nên đưa con đi đánh giá chuyên môn.
Trẻ Tăng Động Là Gì?
Trong cách gọi thông thường, “trẻ tăng động” thường được cha mẹ dùng để mô tả những trẻ hoạt động nhiều, thích chạy nhảy, khó ngồi yên, nói nhiều hoặc luôn muốn khám phá môi trường xung quanh.
Trên thực tế, mức độ vận động của trẻ có thể khác nhau tùy theo độ tuổi, tính khí và hoàn cảnh. Một số trẻ vốn có nhiều năng lượng hơn những trẻ khác nhưng vẫn có thể kiểm soát hành vi khi cần thiết.
Học viện Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) cũng lưu ý rằng mất tập trung, bốc đồng và hiếu động có thể xuất hiện khá phổ biến trong thời thơ ấu và là những hành vi điển hình ở một số giai đoạn phát triển.
Ví dụ, một trẻ có thể chạy nhảy rất nhiều khi ở sân chơi nhưng vẫn ngồi nghe cô giáo kể chuyện, thực hiện yêu cầu của cha mẹ và tập trung vào hoạt động mình yêu thích. Trong trường hợp này, việc trẻ vận động nhiều chưa đủ để kết luận trẻ mắc ADHD.
Trẻ Tăng Động Giảm Chú Ý Là Gì?
Trẻ tăng động giảm chú ý là cách gọi phổ biến của trẻ mắc rối loạn tăng động giảm chú ý – Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder (ADHD).
CDC xác định ADHD là một trong những rối loạn phát triển thần kinh thường gặp ở trẻ em. Trẻ có thể gặp khó khăn trong việc duy trì sự chú ý, kiểm soát hành vi bốc đồng hoặc có mức độ hoạt động quá mức.
Điểm quan trọng là ADHD không được xác định chỉ dựa trên việc trẻ chạy nhảy nhiều.
Để chẩn đoán ADHD, chuyên gia cần xem xét một nhóm triệu chứng kéo dài, mức độ ảnh hưởng đến cuộc sống và sự xuất hiện của những khó khăn này trong nhiều môi trường khác nhau. Theo tiêu chuẩn được CDC tóm tắt, các triệu chứng cần kéo dài ít nhất 6 tháng, không phù hợp với mức phát triển của trẻ và một số triệu chứng phải xuất hiện ở từ hai môi trường trở lên, chẳng hạn như ở nhà và trường học.
Trẻ Tăng Động Và Trẻ ADHD Khác Nhau Như Thế Nào?
Điểm khác biệt quan trọng nằm ở mức độ, tính kéo dài và ảnh hưởng của hành vi đến cuộc sống của trẻ.
Một trẻ hoạt động nhiều nhưng vẫn có thể điều chỉnh hành vi theo hoàn cảnh thường khác với trẻ mắc ADHD, khi những khó khăn về chú ý, tăng động hoặc bốc đồng xuất hiện thường xuyên và gây cản trở rõ rệt.
1. Khả Năng Kiểm Soát Hành Vi
Trẻ hiếu động thông thường có thể chạy nhảy rất nhiều khi chơi nhưng thường có khả năng điều chỉnh khi hoàn cảnh yêu cầu, chẳng hạn ngồi xuống khi ăn, nghe hướng dẫn hoặc tham gia một hoạt động có cấu trúc.
Trong khi đó, trẻ ADHD có thể gặp khó khăn đáng kể trong việc tự kiểm soát. Trẻ có thể thường xuyên rời khỏi chỗ ngồi khi cần ngồi yên, liên tục cựa quậy, khó chờ đến lượt hoặc chen ngang vào hoạt động của người khác.
Những hành vi này không phải trẻ cố tình “không nghe lời”, mà cần được xem xét trong bối cảnh khả năng kiểm soát sự chú ý và hành vi của trẻ.
2. Khả Năng Tập Trung
Trẻ nhiều năng lượng vẫn có thể tập trung khá tốt vào nhiệm vụ phù hợp với độ tuổi, đặc biệt khi được hướng dẫn rõ ràng.
Ngược lại, một số trẻ tăng động giảm chú ý thường xuyên khó duy trì sự tập trung, dễ bị phân tâm, quên nhiệm vụ, làm mất đồ dùng hoặc bỏ dở công việc.
CDC cũng lưu ý các biểu hiện ADHD có thể bao gồm hay quên hoặc làm mất đồ, khó chờ đến lượt, nói nhiều, dễ mắc lỗi do thiếu chú ý và gặp khó khăn trong quan hệ với người khác.
Tuy nhiên, cha mẹ cần lưu ý rằng khả năng tập trung của trẻ có thể thay đổi tùy hoạt động. Việc trẻ có thể tập trung lâu vào trò chơi mình yêu thích không đủ để khẳng định trẻ có hay không có ADHD.
3. Mức Độ Ảnh Hưởng Đến Cuộc Sống
Đây là một trong những yếu tố quan trọng giúp phân biệt.
Một trẻ hiếu động có thể khiến cha mẹ cảm thấy mệt vì con chạy nhảy nhiều, nhưng trẻ vẫn học tập, sinh hoạt và chơi cùng bạn tương đối phù hợp.
Với trẻ mắc ADHD, các triệu chứng có thể ảnh hưởng rõ đến việc học, sinh hoạt gia đình, quan hệ bạn bè hoặc khả năng tham gia các hoạt động phù hợp với độ tuổi.
Theo hướng dẫn của AAP, để chẩn đoán ADHD cần có bằng chứng cho thấy các triệu chứng và những ảnh hưởng liên quan xuất hiện ở nhiều hơn một môi trường quan trọng, đồng thời phải loại trừ những nguyên nhân khác có thể giải thích tốt hơn cho các biểu hiện của trẻ.
4. Hành Vi Xuất Hiện Ở Nhiều Môi Trường
Một trẻ có thể rất hiếu động ở nhà nhưng lại có khả năng tập trung và tuân thủ tốt tại trường. Trong trường hợp này, cha mẹ cần tìm hiểu thêm nguyên nhân thay vì ngay lập tức kết luận trẻ mắc ADHD.
Ở trẻ ADHD, những khó khăn thường được ghi nhận trong nhiều bối cảnh, chẳng hạn ở nhà, trường học hoặc khi tham gia các hoạt động cùng bạn bè.
Vì vậy, khi đánh giá ADHD, chuyên gia thường không chỉ hỏi cha mẹ mà còn cần thông tin từ giáo viên hoặc những người thường xuyên chăm sóc trẻ. CDC cho biết việc đánh giá hành vi ở các môi trường khác nhau là một phần quan trọng của quá trình chẩn đoán.
Trẻ ADHD Có Nhất Thiết Phải Tăng Động Không?
Không. Đây là điểm cha mẹ rất dễ hiểu nhầm.
ADHD không phải lúc nào cũng biểu hiện bằng việc chạy nhảy hoặc vận động quá mức. ADHD có thể biểu hiện chủ yếu bằng khó khăn về chú ý, chủ yếu bằng tăng động – bốc đồng hoặc kết hợp cả hai nhóm triệu chứng.
Vì vậy, có những trẻ mắc ADHD không quá nghịch hoặc chạy nhảy nhiều nhưng lại thường xuyên mơ màng, dễ mất tập trung, quên nhiệm vụ, khó tổ chức công việc hoặc thường bỏ dở bài tập.
Điều này cũng lý giải vì sao không nên dùng từ “tăng động” như dấu hiệu duy nhất để nhận biết ADHD.
Trẻ Hiếu Động Có Thể Trở Thành Trẻ Tăng Động Giảm Chú Ý Không?
Việc một trẻ hiếu động không có nghĩa trẻ chắc chắn sẽ mắc ADHD.
Mức độ vận động cao có thể liên quan đến tính khí, độ tuổi, môi trường hoặc đặc điểm phát triển của từng trẻ. ADHD cần được xác định dựa trên một tập hợp các triệu chứng và mức độ ảnh hưởng, chứ không dựa vào một hành vi đơn lẻ.
Bên cạnh đó, một số vấn đề khác như rối loạn giấc ngủ, lo âu hoặc khó khăn học tập cũng có thể tạo ra những biểu hiện giống ADHD. CDC nhấn mạnh rằng hiện không có một xét nghiệm duy nhất để chẩn đoán ADHD và quá trình đánh giá cần xem xét những nguyên nhân khác có thể gây triệu chứng tương tự.
Do đó, cha mẹ không nên tự chẩn đoán con chỉ dựa vào những bảng dấu hiệu trên mạng.
Khi Nào Cha Mẹ Nên Đưa Trẻ Đi Đánh Giá?
Cha mẹ nên cân nhắc trao đổi với người có chuyên môn khi nhận thấy trẻ thường xuyên có những biểu hiện như:
- Khó tập trung và thường xuyên bỏ dở nhiệm vụ.
- Khó ngồi yên trong những tình huống phù hợp với độ tuổi cần ngồi yên.
- Thường xuyên hành động bốc đồng, khó chờ đến lượt.
- Khó thực hiện hướng dẫn dù đã được nhắc nhiều lần.
- Các biểu hiện xảy ra kéo dài và xuất hiện ở nhiều môi trường.
- Khó khăn ảnh hưởng rõ rệt đến học tập, sinh hoạt hoặc mối quan hệ với người khác.
AAP khuyến nghị trẻ từ 4 đến 18 tuổi có các vấn đề về học tập hoặc hành vi kèm theo biểu hiện mất tập trung, tăng động hoặc bốc đồng nên được xem xét đánh giá ADHD.
Việc đánh giá không đồng nghĩa với việc trẻ chắc chắn mắc ADHD. Mục đích là xác định nguyên nhân của những khó khăn trẻ đang gặp và lựa chọn hướng hỗ trợ phù hợp.
Cha Mẹ Không Nên Vội Gắn Nhãn “Tăng Động” Cho Trẻ
Một đứa trẻ chạy nhảy nhiều, tò mò, nói nhiều hoặc khó ngồi lâu chưa chắc đã mắc ADHD. Những hành vi này cần được xem xét trong mối liên hệ với độ tuổi, hoàn cảnh và khả năng tự điều chỉnh của trẻ.
Việc thường xuyên gọi trẻ là “trẻ tăng động”, “không thể ngồi yên” hay “không chịu tập trung” khi chưa có đánh giá chuyên môn có thể khiến cha mẹ bỏ qua những nguyên nhân thực sự phía sau hành vi.
Nếu nghi ngờ trẻ tăng động giảm chú ý, cha mẹ nên quan sát trẻ trong nhiều tình huống, trao đổi với giáo viên và tìm đến người có chuyên môn để được đánh giá thay vì tự đưa ra kết luận.
Kết Luận
Trẻ tăng động và trẻ tăng động giảm chú ý không hoàn toàn giống nhau. Một trẻ có thể hoạt động nhiều, nghịch hoặc khó ngồi yên nhưng vẫn nằm trong phạm vi phát triển thông thường. Trong khi đó, ADHD là một rối loạn phát triển thần kinh với những khó khăn dai dẳng về chú ý và/hoặc tăng động – bốc đồng, gây ảnh hưởng đến hoạt động của trẻ trong nhiều môi trường.
Đồng thời, không phải trẻ ADHD nào cũng biểu hiện bằng việc chạy nhảy quá mức. Một số trẻ có thể nổi bật hơn ở tình trạng mất tập trung.
Vì vậy, thay vì chỉ nhìn vào việc trẻ “có nghịch hay không”, cha mẹ nên quan tâm đến mức độ kéo dài, khả năng kiểm soát hành vi và những ảnh hưởng thực tế đến việc học, sinh hoạt và quan hệ xã hội của trẻ. Khi những khó khăn xuất hiện thường xuyên và ảnh hưởng rõ rệt đến cuộc sống, việc đánh giá chuyên môn sẽ giúp cha mẹ hiểu đúng tình trạng của con và lựa chọn hướng hỗ trợ phù hợp.